پاره شدن تسمه تایم از آن خرابی‌هایی است که معمولا بی‌خبر سر می‌رسد: موتور وسط راه خاموش می‌شود، استارت می‌چرخد اما ماشین روشن نمی‌شود و گاهی کار به باز کردن سرسیلندر می‌کشد. با این حال، علت پارگی تسمه تایم در بیشتر موارد یک اتفاق ناگهانی نیست. تسمه‌ای که عمرش تمام شده، کشش درستی ندارد، به روغن آغشته شده یا هرزگرد و تسمه سفت کنش خراب است، مدت‌ها پیش از پاره شدن در حال آسیب دیدن بوده است. اگر موعد تعویض نزدیک است، برای انتخاب قطعه متناسب با خودرو می‌توانید از بخش خرید تسمه تایم خودرو در مشهد در کاپوت کمک بگیرید. در این مقاله دلایل پاره شدن تسمه تایم، نشانه‌های هشدار، آسیبی که به موتور می‌زند و کاری که باید همان لحظه انجام دهید را مرور می‌کنیم.

تسمه تایم چرا پاره می شود؟

برای اینکه علت پارگی تسمه تایم را بهتر بفهمیم، اول باید بدانیم این تسمه چه کاری انجام می دهد. تسمه تایم یک تسمه لاستیکی دندانه دار است که میل لنگ را به میل سوپاپ وصل می کند تا سوپاپ ها دقیقا هماهنگ با حرکت پیستون ها باز و بسته شوند. در بسیاری از موتورها پمپ آب هم با همین تسمه می چرخد و یک تسمه سفت کن به همراه یک یا چند هرزگرد، تسمه را در کشش و مسیر درست نگه می دارند.

بدنه تسمه از لاستیک تقویت شده با رشته های کششی ساخته شده و لاستیک با گذشت زمان، گرما و تماس با روغن خاصیتش را از دست می دهد. به همین دلیل پارگی معمولا به یکی از سه حالت برمی گردد: فرسوده شدن خود تسمه، کار کردن آن با کشش یا فشار نادرست و آسیبی که قطعات اطراف به آن می زنند. این را هم در نظر داشته باشید که تسمه همیشه کامل پاره نمی شود؛ گاهی چند دندانه اش کنده می شود یا روی چرخ دنده لیز می خورد و به اصطلاح تعمیرکارها «تایم رد می کند». علت رد شدن تسمه تایم معمولا همان عواملی است که به پارگی می رسند، فقط آسیب هنوز به بریدن کامل نرسیده است.

در واقع تسمه تایم را باید مثل قطعات کلاچ یک قطعه مصرفی دید که عمر مشخصی دارد و دیر یا زود باید عوض شود. اگر در سرویس دوره ای، کلاچ خودرو هم به تعویض رسیده پیشنهاد می شود نسبت به خرید دیسک و صفحه در مشهد اقدام کنید.

علت پاره شدن تسمه تایم خودرو در بیشتر مواقع ترکیبی از چند عامل است، نه یک دلیل تنها. سازندگان تسمه در راهنماهای عیب یابی خود معمولا به همین عوامل اشاره می کنند: کشش نادرست، خرابی قرقره ها و بلبرینگ ها، روغن، نصب اشتباه و جسم خارجی. شش علت پارگی تسمه تایم که در ادامه می آید، بیشترین سهم را در خرابی های واقعی دارند و بیشترشان پیش از پارگی قابل تشخیص و پیشگیری اند.

تمام شدن عمر مفید و تعویض دیرهنگام تسمه تایم

رایج ترین علت پارگی تسمه تایم ساده ترین آن هم هست: تسمه ای که بیشتر از عمرش کار کرده. لاستیک تسمه با هر بار گرم و سرد شدن موتور کمی سخت تر و شکننده تر می شود، رشته های داخلی اش خسته می شوند و دندانه ها ساییده می شوند. به همین دلیل سازنده خودرو برای تعویض آن دو معیار تعیین می کند: کارکرد بر حسب کیلومتر و عمر بر حسب سال. هر کدام زودتر برسد، همان ملاک تعویض است.

فرض کنید ماشینی دارید که سالی چند هزار کیلومتر بیشتر کار نمی کند و کیلومترش هنوز به عدد تعویض نرسیده است. اگر تسمه چند سال است عوض نشده، لاستیکش حتی بدون کارکرد زیاد پیر شده و ممکن است ترک ریز داشته باشد. زمان تعویض تسمه تایم را از دفترچه راهنمای خودرو یا نمایندگی بپرسید و اگر از سابقه تعویض خبر ندارید، مثلا خودرو را دست دوم خریده اید، تعویض را عقب نیندازید.

نصب نادرست یا تنظیم نبودن کشش تسمه تایم

خیلی ها فکر می کنند با بستن تسمه نو خیالشان تا تعویض بعدی راحت است، اما تسمه نو هم اگر درست نصب نشود زود از کار می افتد. در واقع وقتی تسمه چند ماه بعد از تعویض پاره می شود، علت پارگی تسمه تایم اغلب به همان روز نصب برمی گردد. تنظیم نبودن کشش تسمه تایم در هر دو جهت مشکل ساز است. تسمه خیلی سفت به بلبرینگ ها فشار می آورد، ریشه دندانه ها را می ساید و معمولا با صدای زوزه یا سوت همراه است. تسمه شل هم روی چرخ دنده ها لق می زند و ممکن است یک یا چند دندانه جابه جا شود؛ همان رد کردن دندانه تسمه تایم که تایمینگ موتور را به هم می ریزد و فشار را روی چند دندانه محدود متمرکز می کند.

خطای نصب فقط به کشش محدود نمی شود. اگر تسمه پیش از نصب تا بخورد، پیچ بخورد یا با اهرم و پیچ گوشتی به زور جا انداخته شود، رشته های داخلش می شکند و از بیرون هم چیزی معلوم نیست.

خرابی هرزگرد، بلبرینگ و تسمه سفت کن

تسمه سفت کن کشش تسمه را در همه دورهای موتور ثابت نگه می دارد و هرزگردها مسیر حرکت تسمه را هدایت می کنند. هر دو روی بلبرینگ می چرخند و همین بلبرینگ ها نقطه ضعفشان است. خرابی هرزگرد تسمه تایم معمولا با کم شدن گریس بلبرینگ، لقی و صدای غرغر شروع می شود و SKF حدود نیمی از خرابی های این مجموعه را به هرزگرد نسبت می دهد. اگر بلبرینگ کاملا قفل کند، تسمه روی قرقره ای ثابت کشیده می شود، داغ می کند و دندانه هایش بریده می شود.

خرابی تسمه سفت کن هم به همان اندازه خطرناک است. فنر تسمه سفت کن مکانیکی ممکن است ضعیف شود و نوع هیدرولیکی ممکن است روغن نشت دهد؛ در هر دو حالت کشش تسمه افت می کند. لقی در محور هرزگرد یا تسمه سفت کن هم باعث می شود تسمه کج بچرخد و لبه اش ساییده شود. برای همین Gates توصیه می کند تسمه سفت کن و هرزگردها همراه تسمه عوض شوند؛ به گفته این شرکت، اگر قطعه کهنه کنار تسمه نو بماند، ممکن است چند هزار مایل بعد کل مجموعه از کار بیفتد. به زبان ساده، هرزگرد و تسمه سفت کن کهنه می توانند علت پارگی تسمه تایم نو هم باشند.

استفاده از تسمه تایم بی کیفیت یا نامناسب

تسمه تایم ظاهر ساده ای دارد، اما کیفیت لاستیک، جنس رشته های کششی و دقت ساخت دندانه ها عمرش را تعیین می کند. تسمه تقلبی یا بی کیفیت ممکن است در روزهای اول تفاوتی نشان ندهد، ولی زودتر ترک برمی دارد، کش می آید و دندانه هایش زودتر کنده می شود. مشکل دیگر تسمه نامناسب است؛ یعنی تسمه ای که طول، تعداد یا پروفیل دندانه اش با چرخ دنده های موتور شما یکی نیست. چنین تسمه ای حتی اگر با زحمت جا بیفتد، روی چرخ دنده درست نمی نشیند و دندانه هایش زیر فشار نامتعادل آسیب می بینند.

مثلا اگر برای کمی صرفه جویی، تسمه یک برند ناشناس را بخرید، ممکن است همین انتخاب چند ماه بعد علت پارگی تسمه تایم شود و خرج تعمیر موتور روی دستتان بگذارد. پس تسمه را بر اساس مدل و تیپ موتور و از فروشنده معتبر تهیه کنید و به بسته بندی سالم و کد قطعه دقت کنید.

نشتی روغن و آسیب دیدن تسمه تایم

نشتی روغن معمولا آن قدر کم است که تا مدت ها به چشم نمی آید، اما برای تسمه یک علت پارگی تسمه تایم جدی است، چون لاستیک تسمه با روغن موتور و مایع خنک کننده سازگار نیست. وقتی کاسه نمد سر میل لنگ یا میل سوپاپ نشتی داشته باشد، روغن کم کم روی تسمه می نشیند. طبق منابع فنی، روغن ترکیب لاستیک را نرم و متورم می کند؛ تسمه ای که این طور پف کرده، روی چرخ دنده لیز می خورد، دندانه هایش زودتر از جا کنده می شود و عمرش به شدت کوتاه می شود.

گرد و خاک و سنگ ریزه هم آسیب مشابهی می زنند. اگر درپوش تسمه تایم شکسته یا درست جا نیفتاده باشد، ممکن است جسم خارجی بین تسمه و چرخ دنده گیر کند و رشته ها را ببرد. پس هر نشتی روغن در جلوی موتور را جدی بگیرید و پیش از بستن تسمه نو، منبع نشتی را تعمیر کنید. وگرنه تسمه نو هم چند وقت بعد همان طور خراب می شود.

خرابی پمپ آب یا سایر قطعات مرتبط

در بسیاری از موتورها پمپ آب را خود تسمه تایم می چرخاند. پمپ آب بلبرینگ و کاسه نمد مخصوص خودش را دارد و وقتی فرسوده شود، مایع خنک کننده نشت می کند یا بلبرینگش سفت می شود و در نهایت قفل می کند. پمپی که قفل کرده دیگر نمی چرخد، تسمه به زور از رویش رد می شود و معمولا دندانه هایش کنده می شود. نشتی مایع خنک کننده از پمپ هم مثل نشتی روغن به لاستیک تسمه آسیب می رساند.

علائم پاره شدن تسمه تایم چیست؟

پارگی کامل تسمه معمولا بی هشدار اتفاق می افتد، اما تسمه ای که در حال خراب شدن است اغلب پیش تر نشانه هایی بروز می دهد. شناختن این نشانه ها کمک می کند علت پارگی تسمه تایم را قبل از اینکه کار به تعمیر موتور بکشد پیدا کنید. علائم پاره شدن تسمه تایم را می شود در دو گروه دسته بندی کرد.

نشانه های پیش از پارگی تسمه تایم:

• صدای تق تق یا تیک تیک از جلوی موتور؛ تسمه شل ممکن است به درپوش خودش برخورد کند.
• صدای زوزه، سوت یا غرغر که می تواند از کشش بیش از حد یا خرابی بلبرینگ هرزگرد و تسمه سفت کن باشد.
• لرزش، بد کار کردن یا افت قدرت موتور، به خصوص اگر تسمه دندانه رد کرده باشد.
• دیر یا سخت روشن شدن موتور و گاهی روشن شدن چراغ چک.
• رد روغن یا مایع خنک کننده در اطراف درپوش تسمه تایم.

نشانه های لحظه پارگی تسمه تایم:

• موتور در حال حرکت ناگهان خاموش می شود و دوباره روشن نمی شود.
• صدای پاره شدن تسمه تایم همیشه به گوش نمی رسد، اما در موتورهایی که پیستون به سوپاپ می خورد ممکن است صدای برخورد فلز شنیده شود.
• هنگام استارت، استارت سبک تر و تندتر از همیشه می چرخد، انگار مقاومتی جلوی موتور نیست، ولی ماشین روشن نمی شود.

بسیاری از این نشانه ها با خرابی قطعات دیگر هم مشترک اند و تشخیص قطعی با تعمیرکار است. برای اینکه صداها و رفتارهای غیرعادی خودرو را بهتر تفکیک کنید، پیشنهاد می کنیم مقاله علائم خرابی قطعات خودرو را مطالعه کنید.

اگر تسمه تایم پاره شود چه اتفاقی برای موتور می افتد؟

پارگی تسمه تایم می تواند باعث خاموش شدن موتور و در برخی خودروها، آسیب جدی به سوپاپ ها و پیستون ها شود. شدت خسارت به نوع موتور بستگی دارد. در موتورهای تداخلی (Interference Engine)، سوپاپ ها و پیستون ها در مسیر حرکتی مشترکی قرار دارند و تسمه تایم زمان حرکت آن ها را هماهنگ می کند. با پاره شدن تسمه، میل سوپاپ از حرکت می ایستد، اما میل لنگ ممکن است همچنان بچرخد و باعث برخورد پیستون ها با سوپاپ های باز شود.
مهم ترین عوارض پاره شدن تسمه تایم در این موتورها شامل کج شدن سوپاپ ها و در موارد شدیدتر، آسیب دیدن پیستون ها و دیواره سیلندر است. در مقابل، در موتورهای غیرتداخلی، معمولا احتمال برخورد سوپاپ و پیستون کمتر است و ممکن است با تعویض تسمه موتور دوباره کار کند.

استارت زدن بعد از پاره شدن تسمه تایم

وقتی ماشین وسط راه خاموش می شود، اولین واکنش بیشتر رانندگان استارت زدن دوباره است. اما اگر علت خاموشی پاره شدن تسمه باشد، استارت زدن بعد از پاره شدن تسمه تایم می تواند آسیب را بیشتر کند. با هر استارت، میل لنگ می چرخد و پیستون ها بالا و پایین می روند، در حالی که سوپاپ ها دیگر حرکت نمی کنند. در موتور تداخلی این یعنی برخورد دوباره پیستون با سوپاپ هایی که باز مانده اند.

پس اگر خودرو یکدفعه خاموش شد و در اولین استارت حس کردید استارت سبک تر و سریع تر از همیشه می چرخد، دست نگه دارید. استارت های بعدی هم ماشین را روشن نمی کند، چون موتور بدون تسمه تایم کار نمی کند. تعمیرکار با باز کردن درپوش تسمه یا بررسی حرکت میل سوپاپ هنگام چرخاندن موتور، پارگی را قطعی تشخیص می دهد و پس از آن می تواند علت پارگی تسمه تایم را هم از روی وضعیت تسمه و قطعات اطرافش پیدا کند.

هنگام پاره شدن تسمه تایم چه کنیم؟

اگر در حال رانندگی موتور ناگهان خاموش شد و احتمال می دهید تسمه پاره شده باشد، این کارها را به ترتیب انجام دهید:

1. فرمان را محکم نگه دارید و آرام ترمز کنید. در بسیاری از خودروها با خاموش شدن موتور، فرمان و پدال ترمز سنگین تر می شوند؛ نترسید و با فشار بیشتر کار کنید.
2. راهنما بزنید، خودرو را به شانه جاده یا جای امن ببرید و فلاشر را روشن کنید.
3.  از استارت زدن دوباره خودداری کنید و برای روشن کردن خودرو آن را هل ندهید؛ هل دادن با دنده درگیر هم میل لنگ را می چرخاند.
4. خودرو را با یدک کش یا خودروبر به تعمیرگاه منتقل کنید.
5. برای تعمیرکار توضیح دهید که خاموشی در چه سرعتی اتفاق افتاد و آیا بعد از آن استارت زده اید یا نه؛ این اطلاعات در برآورد آسیب موتور مؤثر است.
6. پیش از بستن تسمه نو، از تعمیرکار بخواهید علت پارگی تسمه تایم را پیدا کند و هرزگرد، تسمه سفت کن، پمپ آب و نشتی روغن را بررسی کند تا تسمه جدید هم دوباره پاره نشود.

چگونه از پاره شدن تسمه تایم جلوگیری کنیم؟

بیشتر دلایل پارگی تسمه را می شود با نگهداری درست کنترل کرد. جلوگیری از پاره شدن تسمه تایم به چند عادت ساده برمی گردد که در ادامه به معرفی این موارد می پردازیم:

• سر موعد تعویض کنید: هم به کیلومتر توجه کنید و هم به عمر تسمه بر حسب سال؛ هر کدام زودتر سر رسید، تعویض را انجام دهید.
• مجموعه را با هم عوض کنید: تسمه، تسمه سفت کن و هرزگردها را با هم تعویض کنید و اگر پمپ آب با تسمه می چرخد، آن را هم در نظر بگیرید.
• نشتی ها را تعمیر کنید: هنگام تعویض تسمه، کاسه نمدهای میل لنگ و میل سوپاپ را هم بررسی کنید.
• قطعه اصلی و متناسب بخرید: تسمه باید دقیقا برای مدل و تیپ موتور شما ساخته شده باشد.
• نصب را به تعمیرکار مطمئن بسپارید: کسی که با ابزار مخصوص تایم موتور را تنظیم کند و کشش را طبق دستور سازنده انجام دهد.
• درپوش تسمه را سالم نگه دارید: درپوش شکسته راه ورود گرد و خاک و جسم خارجی است.
• صداها را جدی بگیرید: هر صدای جدید از جلوی موتور، دلیل کافی برای بازدید است.

سرویس دوره ای فقط برای تسمه تایم نیست. همان طور که با دانستن علائم خرابی کمک فنر می شود قبل از آسیب دیدن جلوبندی کمک ها را عوض کرد، با توجه به صداها و نشتی های جلوی موتور هم می شود تسمه را پیش از پارگی تعویض کرد.

جدول زیر علت پارگی های تسمه تایم را در کنار نشانه هشدار و راه پیشگیری آن بررسی می کنیم تا در بازدید بعدی خودرو بدانید چه چیزهایی را باید چک کنید.

جمع بندی

علت پارگی تسمه تایم در بیشتر موارد به فرسودگی، کشش نادرست، خرابی هرزگرد، تسمه بی کیفیت، نشتی روغن یا قفل کردن پمپ آب برمی گردد؛ عواملی که تقریبا همه شان با بازدید و تعویض به موقع قابل پیشگیری اند. اگر تسمه پاره شد، استارت نزنید، خودرو را با یدک کش به تعمیرگاه ببرید و پیش از بستن تسمه نو، علت خرابی را پیدا کنید. یک سرویس کامل تایم سر موعد خیلی ارزان تر از تعمیر سرسیلندر تمام می شود.

برای تهیه تسمه تایم، تسمه سفت کن، هرزگرد و پمپ آب متناسب با مدل خودرویتان، از فروشگاه لوازم یدکی کاپوت دیدن کنید و قطعه مطمئن را پیش از رسیدن موعد تعویض سفارش دهید.